Ảnh: Loremflickr — Flickr Creative Commons. Xem trang Credits để biết chi tiết tác giả từng ảnh.
Đau đầu mạn tính ảnh hưởng tới ~12% dân số Việt Nam — phụ nữ gấp 3 nam giới. Nhưng phần lớn người bệnh tự mua thuốc giảm đau uống mãi mà không xác định loại đau đầu gì. Bài này giúp phân biệt 4 loại đau đầu phổ biến, khi nào cần đi khám, và những phương pháp điều trị có evidence.
4 loại đau đầu chính
1. Đau đầu căng cơ (Tension headache) — phổ biến nhất
Triệu chứng: đau như “băng thít quanh đầu”, cảm giác ép từ trán ra sau gáy. Cường độ nhẹ-vừa. Hai bên đầu đối xứng. KHÔNG kèm buồn nôn, không nhạy ánh sáng/tiếng động.
Nguyên nhân: stress, ngồi sai tư thế (đặc biệt cong cổ nhìn màn hình), thiếu ngủ, đói, mất nước, mỏi mắt.
Tỷ lệ: ~70% các trường hợp đau đầu. Hầu hết dân văn phòng đều bị 1-2 lần/tuần ở mức nhẹ.
2. Migraine — chiếm ~15% nhưng nặng nhất
Triệu chứng: đau dữ dội, thường 1 bên đầu, kiểu giật theo nhịp tim. Kèm buồn nôn/nôn, nhạy ánh sáng (photophobia), nhạy âm thanh (phonophobia). Có thể có “aura” trước cơn — nhìn thấy đốm sáng, vạch ngoằn ngoèo, mất nhận thức một phần thị trường 15-30 phút.
Cơn kéo dài: 4-72 giờ nếu không điều trị.
Trigger phổ biến: ăn thực phẩm chứa tyramine (phô mai cũ, rượu vang đỏ, sô-cô-la), thiếu ngủ, kinh nguyệt (phụ nữ), thay đổi thời tiết, ánh sáng nhấp nháy.
Đặc biệt: migraine có yếu tố di truyền — bố/mẹ bị thì con bị 50%. Phụ nữ gấp 3 nam.
3. Cluster headache — hiếm nhưng cực đau
Triệu chứng: đau khủng khiếp 1 bên đầu, tập trung quanh mắt. Bệnh nhân mô tả “như bị đâm vào mắt”. Kèm chảy nước mắt, nghẹt mũi cùng bên. Cơn ngắn 15 phút – 3 giờ nhưng tái phát nhiều lần/ngày trong “mùa cluster” 4-12 tuần, sau đó hết hẳn nhiều tháng.
Tỷ lệ: <1%. Nam giới gấp 3 nữ. Thường 20-40 tuổi.
Đặc biệt: đau đến mức bệnh nhân không ngồi yên, đi lại, đập đầu vào tường. Được gọi là “suicide headache” vì có những trường hợp tự tử do quá đau.
4. Đau đầu rebound (Medication overuse headache)
Triệu chứng: đau đầu hằng ngày, mức độ vừa, hai bên. Ngược đời: chính do uống thuốc giảm đau quá nhiều mà ra.
Nguyên nhân: uống thuốc giảm đau >15 ngày/tháng, hoặc các thuốc combo có codein/caffeine >10 ngày/tháng, kéo dài >3 tháng.
Điều trị: ngừng thuốc đột ngột (cai), 2-3 tuần đầu rất khó chịu (đau hơn cả lúc đầu), sau đó đau đầu thuyên giảm rõ rệt.
Khi nào cần đi khám ngay
Đa phần đau đầu là lành tính — nhưng một số dấu hiệu báo nguy hiểm (đột quỵ, u, viêm màng não, xuất huyết não):
- “Cơn đau đầu tệ nhất đời tôi” — đột nhiên xuất hiện trong vài giây/phút, đặc biệt sau gắng sức.
- Đau đầu kèm sốt cao + cứng gáy (khó cúi cằm chạm ngực).
- Đau đầu kèm yếu liệt nửa người, méo miệng, nói khó — dấu hiệu đột quỵ.
- Đau đầu kèm nhìn đôi, mất thị giác, chóng mặt nặng.
- Đau đầu lần đầu xuất hiện sau tuổi 50.
- Đau đầu thay đổi tính chất hoàn toàn so với pattern cũ.
- Đau đầu sau chấn thương đầu (kể cả chấn thương nhẹ vài ngày trước).
Tới phòng cấp cứu hoặc gọi 115 nếu có 1 trong những dấu hiệu trên — không tự xử lý.
Điều trị có evidence
Cho căng cơ
- Thuốc giảm đau OTC liều thường dùng khi đau (max 3-4 lần/tuần để tránh rebound).
- Sửa tư thế ngồi, đặt màn hình ngang tầm mắt.
- Tập stretching cổ-vai 5 phút mỗi giờ làm việc.
- Bài tập aerobic 30 phút × 3 lần/tuần — giảm đau đầu căng cơ ~30%.
- Mát-xa cổ vai gáy.
Cho migraine
- Cơn cấp: Thuốc cắt cơn migraine theo kê đơn bác sĩ thần kinh, hiệu quả ~70% trong 2 giờ.
- Phòng ngừa (cho người >4 cơn/tháng): Thuốc phòng ngừa migraine (nhóm chẹn beta, chống động kinh, hoặc nhóm CGRP mới) theo kê đơn bác sĩ thần kinh.
- Tránh trigger cá nhân — ghi nhật ký 1-2 tháng để xác định.
- Ngủ đều giờ, kể cả cuối tuần.
Cho cluster
Bắt buộc đi khám thần kinh. Điều trị bằng oxy 100% qua mặt nạ (15 phút) hoặc thuốc cắt cơn cluster tiêm dưới da theo chỉ định. Phòng ngừa bằng các nhóm thuốc phòng ngừa cluster theo chỉ định bác sĩ thần kinh.
Khám đau đầu ở Việt Nam
Khoa Thần kinh các bệnh viện lớn:
- BV Bạch Mai (HN): Trung tâm Thần kinh — chuyên đau đầu, động kinh.
- BV Đại học Y Dược TP.HCM: Khoa Thần kinh.
- BV Vinmec: dịch vụ tư có MRI nhanh.
- BV 115 (TP.HCM): chuyên về đột quỵ và bệnh thần kinh.
Khám đầu tiên bác sĩ sẽ hỏi tiền sử rất kỹ và làm khám thần kinh cơ bản. Chỉ chỉ định MRI/CT nếu có dấu hiệu nghi ngờ tổn thương cấu trúc — không phải mọi đau đầu đều cần chụp.
FAQ
Tự uống thuốc giảm đau mãi có an toàn không?
Không. Quá liều thuốc giảm đau hạ sốt mỗi ngày có thể gây tổn thương gan, thậm chí tử vong. Quá 15 ngày/tháng kéo dài 3 tháng gây đau đầu rebound. Liều an toàn dài hạn theo hướng dẫn nhà sản xuất: tối đa 2-3 ngày/tuần.
Migraine có chữa khỏi hẳn không?
Không khỏi hẳn — đó là bệnh thần kinh mạn tính. Nhưng có thể kiểm soát tốt: với điều trị đúng, >80% bệnh nhân giảm tần suất cơn từ 8-10 cơn/tháng xuống 2-3 cơn/tháng. Một số trường hợp tự thuyên giảm sau mãn kinh hoặc tuổi 50+.
Caffeine có giúp đau đầu không?
Liều thấp (50-100mg, 1 ly cà phê) có thể giảm đau đầu cấp — nhiều thuốc đau đầu OTC có chứa caffeine. Nhưng uống quá nhiều mỗi ngày rồi đột ngột ngừng sẽ gây caffeine withdrawal headache — đau đầu rất khó chịu trong 1-2 ngày. Người uống >3 cốc cà phê/ngày phải cai từ từ, không đột ngột.
Đau đầu khi tập gym có sao không?
Đau đầu sau tập (exertional headache) thường lành tính nếu cường độ nhẹ và hết sau vài giờ. Nhưng nếu đột ngột, dữ dội, hoặc lần đầu sau tuổi 40 — đi khám ngay để loại trừ phình mạch máu não.
Tổng kết
Đa phần đau đầu là căng cơ — xử lý bằng tư thế, vận động, ngủ đủ. Migraine cần thuốc chuyên biệt và phòng ngừa nếu >4 cơn/tháng. Cluster cần đi khám thần kinh ngay. Tránh “đau đầu rebound” do lạm dụng thuốc giảm đau — quy tắc: không uống thuốc giảm đau quá 2-3 ngày/tuần. Bất kỳ đau đầu “tệ nhất đời”, kèm sốt + cứng gáy, hoặc kèm yếu liệt — gọi 115 ngay.